Κυριακή, 28 Δεκεμβρίου 2014

η εποχή του Μανιερισμού

Στην Ιταλία στα μέσα του 16ου αιώνα η ζωγραφική είχε αγγίξει σχεδόν την τελειότητα. Ο Λεονάρντο, ο Ραφαήλ, ο Μιχαήλ Άγγελος και ο Τισιανός είχαν καταφέρει να ξεπεράσουν κάθε τεχνικό πρόβλημα και να απεικονίσουν το ανθρώπινο σώμα, χωρίς να χάσουν το σωστό σχέδιο, σε κάθε δυνατή στάση, από οποιαδήποτε οπτική γωνία, συνδυάζοντας την ομορφιά με την αρμονία.
Parmigianino "η Παναγία με το μακρύ λαιμό", 1532
 Ο νέος που ήθελε να γίνει ζωγράφος μάλλον αμηχανία θα ένοιωθε, και ίσως αναρωτιόταν τι παραπάνω θα μπορούσε να προσφέρει στη Ζωγραφική. Έτσι κάποιοι προσπάθησαν να μιμηθούν τον Μιχαήλ Άγγελο, και γέμιζαν τα έργα τους με γυμνά σε πολύπλοκες πόζες, άσχετα αν ταίριαζε με το θέμα. Οι τεχνοκριτικοί τότε ονόμασαν την περίοδο που επικρατούσε αυτή η τάση «εποχή του Μανιερισμού». Άλλοι προσπάθησαν να ξεπεράσουν τους μεγάλους δασκάλους σε ευρηματικότητα, και ζωγράφισαν εικόνες με βαθιά νοήματα και σοφία, που όμως την καταλάβαιναν λίγοι βαθυστόχαστοι λόγιοι. Άλλοι διαφοροποιήθηκαν κάνοντας έργα λιγότερο φυσικά, λιγότερο σαφή και λιγότερο άπλα και αρμονικά. Υποστήριζαν ότι τα «τέλεια έργα» των δασκάλων δεν μπορούν να κρατήσουν για πάντα το ενδιαφέρον του θεατή,  και έτσι θα αναζητούσαν το «εκπληκτικό, το αναπάντεχο, αυτό που δεν έχει ξαναγίνει». Το ενδιαφέρον για μια κομψότητα που φτάνει στα όρια της εκζήτησης συναντάμε στο έργο του σημαντικού ζωγράφου Parmigianino (1503-1540) που είναι ίσως και ο πιο αντιπροσωπευτικός ζωγράφος του Μανιερισμού. Στο έργο του  «η Παναγία με το μακρύ λαιμό» όλα τα στοιχεία είναι μανιεριστικά:  Ο λαιμός, το πρόσωπο, αλλά και ολόκληρη η μορφή της Παναγίας έχουν υπερβολικό μήκος, η στάση της δεν είναι σαφής με αποτέλεσμα να μην είμαστε βέβαιοι για το αν είναι όρθια η κάθεται, με αποτέλεσμα να έχουμε την ανησυχία ότι ο Χριστός στα πόδια της  θα γλιστρήσει προς τα κάτω και θα πέσει. Ενώ στα δεξιά του πίνακα υπάρχει αρκετός χώρος, στα αριστερά συνωστίζονται πέντε μορφές, που δεν είμαστε και σίγουροι αν πρόκειται για αγγέλους ή κάτι άλλο. Δεν είναι ξεκάθαρο ακόμη αν η σκηνή διαδραματίζεται σε κλειστό χώρο ή στην ύπαιθρο. Δεξιά παρατηρούμε ένα στοιχείο που υπογραμμίζει τη τάση των μορφών προς τα πάνω: έναν κίονα χωρίς κιονόκρανο που δε στηρίζει κάτι. Για να μας κάνει αισθητό το μέγεθος του κίονα δίπλα του στέκεται του ένας προφήτης σε πολύ μικρή κλίμακα την οποία δε δικαιολογεί η απόσταση της μορφής από το πρώτο επίπεδο.
Tintoretto "ο άγιος Γεώργιος σκοτώνει το δράκο", 1560
 Από τους μεγαλύτερους καλλιτέχνες αυτής της περιόδου είναι ο Jacopo Robusti (1518-1594)  γνωστός σε εμάς  με το όνομα Tintoretto. Καθώς είχε βαρεθεί την απλή ομορφιά των σχημάτων και των χρωμάτων που απλά ευχαριστούν και δε συγκινούν, θέλησε να προσθέσει στα έργα του ακόμη μεγαλύτερη ζωντάνια, να τα κάνει πιο συναρπαστικά ώστε να νοιώσει ο θεατής έντονο συναίσθημα. Χρησιμοποίησε όλα τα μέσα που είχε, χρώμα, σύνθεση, σχέδιο,  και κατάφερε να μεταδώσει στο θεατή την ηλεκτρισμένη ατμόσφαιρα που αισθανόμαστε όταν βλέπουμε τους πίνακές του.

El Greco "η Ανάσταση", 1587-1600
Αυτός όμως που προχώρησε ακόμη πιο πολύ ήταν ο ζωγράφος Δομήνικος Θεοτοκόπουλος (1541-1614) ο EL Greco, που παρουσιάζει ένα προσωπικό και πρωτότυπο ιδίωμα με πολλά μανιεριστικά στοιχεία που όμως ξεπερνά τις πνευματικές και αισθητικές αναζητήσεις της εποχής του. Το έργο του αποτελείται κυρίως από θρησκευτικά θέματα, περιλαμβάνει ωστόσο και πορτραίτα, στα οποία δείχνει ιδιαίτερη ψυχογραφική διάθεση, και μεταφυσική αγωνία. Στα θρησκευτικού περιεχομένου έργα του που είναι και τα περισσότερα, επιλέγει το μακρόστενο σχήμα του πίνακα, για να υπογραμμίσει την αντινατουραλιστική επιμήκυνση των μορφών, οι οποίες συχνά συνωστίζονται και σε κάποια σημεία "κόβονται" από το πλαίσιο,  στοιχείο που είδαμε και προηγουμένως στο έργο του Παρμιτζανίνο: «η Παναγία με το μακρύ λαιμό». Άλλο μανιερίστικο στοιχείο που διακρίνουμε σε έργα του είναι ότι συχνά δεν υποδηλώνει το έδαφος ή το βάθος. Με τον τρόπο αυτό υπογραμμίζει τον «εξωπραγματικό» χαρακτήρα μιας σκηνής. Το σημαντικότερο όμως μέσο που χρησιμοποιεί ο Γκρέκο για να δηλώσει το πνευματικό περιεχόμενο των έργων του, είναι ο τρόπος που χειρίζεται το φως και τη σκιά. Τα περιγράμματα των μορφών συγχέονται με το περιβάλλον που είναι φορτισμένο άλλες φορές με εξώκοσμες ανταύγειες και άλλες με σύννεφα απειλητικά. Οι μορφές παύουν να είναι από ύλη και μεταβάλλονται σε κηλίδες από φως και σκιά. Κύριο μέσο έκφρασης στο έργο του είναι και το χρώμα. Ο ζωγράφος εγκαταλείπει βαθμιαία τα ζεστά  χρώματα που αγαπούν οι ζωγράφοι εκείνη την εποχή και χρησιμοποιεί τα ψυχρά. Τα μανιεριστικά στοιχεία στο έργο του Γκρέκο παίρνουν την πιο ακραία μορφή τους στα τελευταία έργα του, που ο ζωγράφος εκδηλώνει εξπρεσιονιστικές τάσεις για τις οποίες θεωρείται και ο πρόδρομος σε μοντέρνα κινήματα.

El Greco "το όραμα του αγίου Ιωάννη" 1608-1614)
Max Βeckmann, "η Νύχτα", 1918-19









Mannerism - El Greco 

πηγές:

Ζιρώ Ο., Μερτζάνη Ε., Πετρίδου Β., Ιστορία της Τέχνης, Γ΄ Λυκείου, ΟΕΔΒ-ΠΙ, 2005
Combrich E.H., Ιστορία της Τέχνης, Μορφωτικό Ιδρυμα Εθνικής Τραπέζης, Αθήνα, 1994
Μουρίκη Ν., Αναγέννηση Μανιερισμός Μπαρόκ, Αθήνα, 1975 

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου