Κυριακή, 13 Απριλίου 2014

η Παναγία με το γαρύφαλλο και η Παναγία των ροζ


Ραφαήλ Σάντι 1483-1520¨H Παναγία των ροζ¨ 27,7x 22,4 εκ. 1506-07, Εθνική Πινακοθήκη, Λονδίνο

Συνθετικά  οι δύο ζωγράφοι ακολούθησαν την αρχή της ώριμης αναγέννησης δηλαδή τη διάταξη των προσώπων σε μορφή πυραμίδας σε πρώτο επίπεδο. Στο έργο του Λεονάρντο η Παναγία βρίσκεται στο κέντρο αυτού του πυραμοειδούς σχήματος ενώ το σώμα του μικρού Χριστού είναι κατά το ήμισυ έξω. Έτσι υποβάλλεται στο θεατή μια ελαφριά διαταραχή της ισορροπίας. Στο έργο του Ραφαήλ η πυραμοειδής σύνθεση εμπεριέχει τη Παναγία και το Χριστό σε πλήρη αρμονία και  ισορροπία 


Τονικά ο Λεονάρντο  χρησιμοποιεί τη τεχνική  που πρώτος ανέπτυξε και ονομάζεται σφουμάτο (στα ιταλικά sfumato=αυτό που είναι καλυμμένο με καπνό) όπου τα περιγράμματα σβήνουν απαλά και τα χαρακτηριστικά  μοιάζουν σα να καλύπτονται από ομίχλη, στοιχείο που προσδίδει στις μορφές μυστήριο  και αβεβαιότητα.  Το φως που πέφτει από αριστερά, και επάνω στις δύο μορφές δεν γνωρίζουμε από πού έρχεται.  Οι σκιές έρχονται σε μεγάλη αντίθεση με το φως και αυτό υποβάλλει στην σκηνή μια δραματικότητα.  Ο Λεονάρντο χρησιμοποιεί αυτά τα δύο στοιχεία, εδώ -όπως και σε πολλά έργα του- για να εντείνει το ψυχολογικό περιεχόμενο της σκηνής. Στο έργο του Ραφαήλ το  φως είναι απαλό και φυσικό. Έρχεται από κάποιο παράθυρο ή άνοιγμα (βλέπουμε την πράσινη κουρτίνα πίσω αριστερά από την Παναγία) και ακουμπά πάνω στα σώματα με ήπια περάσματα και ισορροπημένες εναλλαγές φωτός και σκιάς. Έτσι το πλάσιμο των τόνων γίνεται μαλακό, και ενώ η εντύπωση του σφουμάτο στα χαρακτηριστικά της Παναγίας θυμίζει λίγο έργα του Λεονάρντο, δεν δραματοποιείται, αντίθετα δίνει μία αίσθηση ισορροπίας, γαληνής  και ηρεμίας
 

 
Λεονάρντο ντα Βίντσι 1452-1519 ¨Η Παναγία με το γαρύφαλο¨ ~1572, Παλαιά Πιν. Μονάχου



Εικονογραφικά στο έργο του Λεονάρντο βλέπουμε το μικρό Χριστό τη στιγμή που προσπαθεί να πιάσει  με τα δυο του χέρια το γαρύφαλλο, ενώ στη κίνηση του δεξιού ποδιού του διακρίνουμε την έντασή του. Το βλέμμα του είναι  στραμμένο ψηλά –σα να αναζητά τον Θεό-πατέρα του και να Τον εκλιπαρεί για βοήθεια. Η ταραχή που νοιώθει ο μικρός Χριστός έρχεται σε αντίθεση που τελικά εξισορροπείται με την ψυχολογική κατάσταση της Παναγίας. Είναι ήρεμη και δε φαίνεται να ανησυχεί για την επιθυμία του γιού της. Δεν είμαστε βέβαιοι πού ακριβώς κοιτάζει. Τελικά όσο την παρατηρούμε δε νοιώθουμε σίγουροι για το αν θα δώσει ή όχι το λουλούδι στο Χριστό. Αυτή η αμφιβολία (που την αισθανόμαστε και στη Μόνα Λίζα) είναι το κυρίαρχο στοιχείο της. Το τοπίο έξω από το παράθυρο είναι άγριο και φανταστικό (δεν υπάρχουν τέτοια βουνά στην Ιταλία) έρχεται να συμπληρώσει και να υπογραμμίσει το παράξενο και αβέβαιο  περιεχόμενο της σκηνής. Αντίθετα στο έργο του Ραφαήλ η μορφή της Παναγίας με τα εξιδανικευμένα χαρακτηριστικά, εξηγεί για ποιο λόγο οι Μαντόνες  (ένα μεγάλο μέρος των έργων του Ραφαήλ αποτελείται από απεικονίσεις της Παναγίας) άρεσαν τόσο πολύ και εξακολουθούν και σήμερα να  ασκούν γοητεία. Καταφέρνει να συνδυάσει με εκπληκτικό τρόπο την ανθρώπινη ζωτικότητα, την κλασική εξιδανίκευση και τη θρησκευτικότητα. Με την ευγένεια και τη βαθύτατη ηρεμία της μας θυμίζει έργο του Φρα Αντζέλικο, και μας μεταφέρει στο εσωτερικό μεγαλείο της. Γλυκιά, ελαφρά χαμογελαστή με βλέμμα γεμάτο τρυφερότητα κοιτάζει τον Χριστό και νοιώθουμε  να απολαμβάνει τη συντροφιά του. Ο μικρός Χριστός είναι χαρούμενος και ικανοποιημένος με το λουλούδι που κρατάει στο χέρι του. Η εικόνα είναι οικεία και τρυφερή. Το τοπίο έξω από το παράθυρο είναι ρομαντικό και συμπληρώνει αρμονικά την ειδυλλιακή σκηνή


πηγές:

Αναγέννηση Μανιερισμός Μπαρόκ, Ζωγραφική-Γλυπτική Ντούλα Μουρίκη    Αθήνα 1975
Ιστορία της Τέχνης, Gombrich  Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης
από την εργασία των Θεοδώρου & Λιοδάκη:  η Παναγία με το γαρύφαλλο, και η Παναγία των ροζ,  2014

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου